Η Πρώτη Ταινία που Αποτύπωσε το Νησί σε Κάθε της Πτυχή
Σαν κινηματογραφική σκηνή που μόλις ξεδιπλώνεται, η Σαντορίνη, με την επιβλητική της καλντέρα και τα γοητευτικά της σοκάκια, αποτέλεσε το φυσικό σκηνικό για την πρώτη ταινία που γυρίστηκε εξολοκλήρου στο νησί. Ο θεατρικός συγγραφέας Αλέξανδρος Πανούσης, μέσα από την αναλυτική και συγκινητική του αφήγηση, μάς μεταφέρει στο ιστορικό και καλλιτεχνικό παρασκήνιο του φιλμ «The Steps – Τα Σκαλοπάτια», μιας κινηματογραφικής δημιουργίας που χάρισε στη Σαντορίνη την πρώτη της «μεγάλη εμφάνιση» στη διεθνή οθόνη. Η ιστορία πίσω από την παραγωγή, οι ερμηνείες, το τοπίο και το άγγιγμα του Μάνου Χατζιδάκι συνθέτουν ένα μοναδικό καλλιτεχνικό μωσαϊκό.
THE STEPS – ΤΑ ΣΚΑΛΟΠΑΤΙΑ
Το ιστορικό της πρώτης ταινίας, η οποία γυρίστηκε εξ’ ολοκλήρου στην Σαντορίνη
Η ταινία βασίζεται στο βιβλίο της May Sarton (1912-1995) Joanna and Ulysses, το οποίο εκδόθηκε το 1963 στην Νέα Υόρκη και πραγματεύεται την ιστορία της Ιωάννας – μιας επίδοξης ζωγράφου – η οποία θέλοντας να ξεφύγει από το συναισθηματικό αδιέξοδο και τα προβλήματα που την “πνίγουν” στην Αθήνα αποφασίζει να κάνει ένα ταξίδι – μια σύντομη απόδραση στην ζωή της.
Έτσι φτάνει στον Πειραιά και επιβιβάζεται σε ένα πλοίο για την Σαντορίνη, νησί καταγωγής της, το οποίο δεν έχει επισκεφτεί από τότε που η οικογένειά της έφυγε για την Αθήνα.
Θεωρεί πως στο νησί θα βρει την γαλήνη και την ηρεμία που τόσο έχει ανάγκη και ίσως την εκ νέου επιθυμία να κάνει ξανά τέχνη, να ζωγραφίσει δηλαδή – κάτι που για αρκετό καιρό δεν είχε την έμπνευση, ίσως και την ευκαιρία να δημιουργήσει μέσα από την τέχνη της και όπως λέει και η Τζοάννα – Ειρήνη Παπά κάποια στιγμή στο φίλμ: … “Ποιος είπε ότι η προσπάθεια να ξεφύγεις από τα προβλήματά σου δεν μπορεί να είναι θεραπευτική; Κάποιες φορές χρειαζόμαστε λίγο χρόνο μόνοι μας σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον για να τακτοποιήσουμε τα του εαυτού μας και ίσως αποκτήσουμε μια διαφορετική οπτική”.
Αυτό είναι ο βασικός κορμός του μυθιστορήματος, αλλά η κινηματογραφική εκδοχή του 1966 με τον τίτλο: Steps και με τον ελληνικό υπότιτλο: Ta Skalopatia παίρνει μια διαφορετική μορφή (ποιητική αδεία πάντα) με την ιστορία να τη μετατρέπει σε κάτι πολύ πιο διφορούμενο και ίσως άλυτο.
Όταν η Ειρήνη Παπά διάβασε το βιβλίο το έδωσε στον συγγραφέα Βασίλη Βασιλικό,
προτείνοντάς του να αναλάβει την διασκευή και συγγραφή κινηματογραφικού σεναρίου. Στον Β. Βασιλικό άρεσε η ιδίεα ο οποίος το συζήτησε με τον παραγωγό Leon Hirsc και με την ευγενική παραχώρηση της συγγραφέως, άρχισε η επεξεργασία, διασκευή και συγγραφή του σεναρίου στην οποία εκτός από τον Β. Βασιλικό και την συγγραφέα, συμμετείχε και ο συγγραφέας Glenn P. Wolfe.
Στο φίλμ, του οποίου η πρεμιέρα έγινε το 1966 στην Νέα Υόρκη και λίγο αργότερα στον Καναδά και την Ιταλία, (στην Ελλάδα προβλήθηκε πολύ λίγο) εκτός από την Ειρήνη Παπά ως Τζοάννα, πρωταγωνιστούν οι: Τάκης Εμμανουήλ, Σπύρος Φωκάς, Γιώργος Κοσμάτος, Umberto Orsini, Oufa Bedix κ.ά. Η φωτογραφία είναι του Peaslee Bond, η μουσική του Μάνου Χατζηδάκι και η σκηνοθεσία του Leonard Hirschfield με την συμμετοχή του Β. Βασιλικού. Ο σχεδιασμός παραγωγής καθώς και τα κοστούμια είναι του Μικέ Καραπιπέρη.
Το 1964 άρχισε η διαδικασία του ρεπεράζ – της εύρεσης κατάλληλων τοποθεσιών για το γύρισμα: εξωτερικά, εσωτερικά, τοποθεσίες που θα γυρίζονταν σκηνές, οι συντελεστές της ταινίας έμειναν έκθαμβοι από την ιδιαίτερη ομορφιά της Σαντορίνης που ακόμη δεν είχε καλά – καλά συνέλθει από τον καταστροφικό σεισμό του 1956 – κάτι που φαίνεται και στα πρώτα πανοραμικά πλάνα της ταινίας όπου ο φακός στέκεται στο ανάγλυφο της Καλντέρας όταν το πλοίο φτάνει στο παλιό λιμάνι των Φηρών. “Ιδανικό σκηνικό για κινηματογραφική παραγωγή”, ψιθυρίζει ο σκηνοθέτης στην Ειρήνη Παπά.
Η Τζοάννα – Ειρήνη Παπά από το κατάστρωμα του πλοίου κοιτάζει συγκινημένη το μεγαλείο της καλντέρας όταν ένας ντόπιος συνεπιβάτης της, την ρωτά: “Εχεις ξανα ́ρθει εδώ άλλη φορά;” Η Τζοάννα του απαντά: “Ναι”. Κι εκείνος της λέει: “Άρα ξέρεις ότι είναι το πιο τυχερό μέρος του κόσμου. Μερικά μέρη έχουν σεισμούς, άλλα πάλι ηφαίστεια. Εδώ όμως υπάρχουν και τα δύο”.
Οι σκηνές που ακολουθούν εκμεταλλεύονται στον έπακρον το εκπληκτικά – άγριο τοπίο – φυσικό σκηνικό της Σαντορίνης. Τα πλάνα με τις βάρκες που πλησιάζουν το πλοίο για να παραλάβουν τους επιβάτες, τα γαϊδουράκια που περιμένουν να φορτώσουν τον κόσμο ώστε να ξεκινήσουν την ανοδική τους πορεία των 587 λιθόστρωτων σκαλοπατιών καθώς και τα πλάνα με τους ελάχιστους τουρίστες και ντόπιους που ανεβαίνουν τα σκαλοπάτια δείχνουν την πρωτόγνωρη εικόνα του νησιού.
Ακολουθούν σκηνές με την Τζοάννα όπου η κάμερα ακολουθεί το βλέμμα της σε τούτο το γήινο “φρύδι” της θηραϊκής Καλντέρας – όπως ονομάζεται. Αρνείται να ανέβει σε γαϊδουράκι όταν οι γαϊδουρολάτες της το προτείνουν για να ανέβει στην πόλη των Φηρών καθώς παρακολουθεί κάποιον να σπρώχνει με το καμτσίκι του ένα γαϊδουράκι για να ξεκινήσει προς τις σκάλες ενώ εκείνο αρνείται. Θυμώνει και αφού του κάνει παρατήρηση για την συμπεριφορά του προς το ζώο με τους παρισταμένους να γελάνε, του λέει ότι θέλει να αγοράσει το ζώο το οποίο και θα την συντροφεύει στις διαδρομές της. Του δίνει αρκετά χρήματα και αυτός έκπληκτος της πουλά το ζώο ενώ οι συνάδελφοί του ολόγυρα την ειρωνεύονται γελώντας. Είναι μια σκηνή γεμάτη συναίσθημα.
Έτσι ξεκινά το ταξίδι της ανάβασης με την Τζοάννα και το γαϊδουράκι δίπλα της προς τα Φηρά. Οι σκηνές της ανάβασης είναι υπέροχες καθώς ο φακός αποθανατίζει την θέα και το ανεβοκατέβασμα των ζώων στις σκάλες με την Τζοάννα να γονατίζει κάποια στιγμή απ’ την κούραση. Είναι η σκηνή που θα γνωρίσει τον επόμενο έρωτα της ζωής της, καθώς μαζί με άλλους τρέχει να την βοηθήσει – ένας από αυτούς που την ειρωνεύονταν. Και δεν είναι ο μόνος… Θα την ερωτευθεί κι άλλος.
Η Τζοάννα στην πορεία της ταινίας θα φέρει τον εαυτό της σε μεγάλο συναισθηματικό δίλημμα καθώς θα ερωτευθεί και θα την ερωτευθούν δύο άντρες τους οποίους υποδύονται ο Τάκης Εμμανουήλ και ο Σπύρος Φωκάς.
Τα γραφικά πλάνα με τις βόλτες της Τζοάννας γύρω από το νησί όπως αυτές στους Μύλους του Εμπορείου, η εκδρομή στη παραλία της Περίσσας, το Φηροστεφάνη, το Ημεροβίγλη και το μισογκρεμισμένο πατρικό της σπίτι στην Οία (ιδιαίτερα συγκινητική σκηνή), σε συνδιασμό με την έξοχη μουσική του Μάνου Χατζηδάκι, δίνουν την περιρρέουσα ατμόσφαιρα του νησιού, η οποία είναι διάχυτη και επιδρά θετικά στην ταινία.
